#307 Hoe vaak denk jij aan de middeleeuwen?

Dat mensen (mannen vooral) vaak aan het Romeinse Rijk denken is oud nieuws. Maar ik moet toegeven dat ik sinds de TikTokttrend nog vaak aan dat rijk heb gedacht. Een andere geinige tijdsperiode waar lang niet zoveel mensen aan zullen denken, maar toch regelmatig mijn aandacht steelt, zijn de middeleeuwen.

Eigenlijk zou er een nieuwe term voor de middeleeuwen moeten komen. Het impliceert namelijk dat er tussen de late oudheid en de renaissance niet zoveel bijzonders gebeurde, dat de middeleeuwen domweg een lange nietszeggende periode tussen twee interessante tijdperken is. Een van de vele misvattingen die over de middeleeuwen bestaan.

Als je het over de middeleeuwen hebt, heb je het over een periode van 1000 jaar. Dat zijn aardig wat jaren om duidelijk af te kunnen bakenen. Om wat overzicht te houden hebben historici de middeleeuwen opgedeeld in drie periodes: de vroege middeleeuwen (500-1000), de hoge middeleeuwen (1000-1250) en de late middeleeuwen (1250-1500).

Kort samengevat: de vroege middeleeuwen wordt gekenmerkt door de overgang van de late oudheid naar de middeleeuwse samenleving, de hoge middeleeuwen door een bloei van handel in Europa en de late middeleeuwen door de opkomst van de steden en het vormen van een sterk centraal gezag in verschillende gebieden. Maar er is nog zoveel meer om de verschillende tijdperken te kunnen definiëren. Van Vikingen tot Moren: die eeuwen waren allesbehalve saai.

Al die verschillende tijdperken samen vormen dus de middeleeuwen. Maar over wanneer die precies begonnen en wanneer ze eindigden, is onder historici nog steeds veel discussie. Nergens in die discussies wordt 500 als duidelijk beginpunt en 1500 als duidelijk eindpunt genoemd.

Als beginpunt zou je 476 kunnen aanwijzen: het jaar waarin de laatste keizer, Romulus Augustulus, wordt afgezet door de Germanen. Het einde van het West-Romeinse Rijk.

Maar dat einde was al eerder ingezet. Sommige historici wijzen daarom ook naar 410, toen de Visigoten Rome kwamen plunderen. De buitengrenzen van het rijk waren eerder al door de Romeinse soldaten verlaten in 406. Dat wordt ook wel eens aangewezen als beginpunt. Veel eerder was het rijk al in twee delen verdeeld, in 284, waarbij Rome zijn functie als hoofdstad had verloren. Volgens sommigen het einde van de oudheid en het begin van de middeleeuwen. In 313 werd het christendom toegestaan en in 378 zelfs tot staatsgodsdienst verklaard, in politiek en cultureel opzicht belangrijke ontwikkelingen. Ook dat wordt soms als beginpunt aangewezen.

Laten we het houden op 476. De jonge Augustulus (het was nog maar een jochie) werd naar een villa aan de Dalmatische kust verbannen. Daar kon hij in alle luxe liggen wachten tot de middeleeuwen zouden beginnen.

Over wat nu precies de einddatum van de middeleeuwen is bestaan ook verschillende opvattingen. In 1453 werd Constantinopel ingenomen door de Ottomanen: het einde van het laatste restje Oost-Romeinse Rijk. Weg middeleeuwen! Maar sommige (meer Amerika-gerichte historici) houden het bij de ontdekkingstochten van Columbus. Die ‘ontdekte’ Amerika in 1492 en heeft daarbij eigenhandig de middeleeuwen de nek omgedraaid. Tevens werd in dat jaar ook de Spaanse Reconquista voltooid: het Iberisch schiereiland was voortaan weer in z’n geheel katholiek. Wordt ook wel eens als eindpunt genoemd. Maar een paar decennia later, in 1517, vond een Duitse monnik het wel mooi geweest met dat katholicisme. De stellingen die hij aan een kerkdeur spijkerde zouden grote gevolgen hebben in de christelijke wereld. Ook de reformatie wordt door sommige historici aangewezen als het definitieve einde van de middeleeuwen.

Maar nu komt het: Columbus had nooit hoeven zoeken naar een alternatieve route richting het oosten, als de Ottomanen nooit Constantinopel hadden ingenomen. Laat die stad nou net op de grens tussen Europa en Azië liggen en een prachtige doorvoerroute voor handelswaar zijn. De Spanjaarden hadden tabak van het Turkse monopolie en huppakee, daar ging Columbus. Bovendien namen de Byzantijnse vluchtelingen kennis en cultuur mee naar het westen en gaven zo een flinke impuls aan de renaissance. Als je zoekt naar een moment om het einde van de middeleeuwen aan te duiden, mag je wat mij betreft best de val van Constantinopel noemen. 1453.

Overigens wordt er in Europa nog steeds over ‘de val van Constantinopel’ gesproken en aan de Turkse kant over ‘de overwinning op Istanboel’. Het is maar net door welke bril je naar geschiedenis kijken wilt. Voer voor leuke discussies.

Het is een fijn spelletje dat historici mogen spelen. Zoeken naar oorzaken en gevolgen tussen gebeurtenissen en ontwikkelingen, eindeloos verbanden leggen, speuren naar verklaringen voor datgene wat is geschied. Je zou van dat spelletje maar je werk mogen maken. Lijkt me fantastisch.

Ook interessant: hoe zou onze tijd genoemd worden door toekomstige historici? Welk moment wordt als begin gezien? En welk moment als het einde?