Dat mensen
(mannen vooral) vaak aan het Romeinse Rijk denken is oud nieuws. Maar ik moet
toegeven dat ik sinds de TikTokttrend nog vaak aan dat rijk heb gedacht. Een
andere geinige tijdsperiode waar lang niet zoveel mensen aan zullen denken,
maar toch regelmatig mijn aandacht steelt, zijn de middeleeuwen.
Eigenlijk zou
er een nieuwe term voor de middeleeuwen moeten komen. Het impliceert namelijk
dat er tussen de late oudheid en de renaissance niet zoveel bijzonders gebeurde,
dat de middeleeuwen domweg een lange nietszeggende periode tussen twee
interessante tijdperken is. Een van de vele misvattingen die over de
middeleeuwen bestaan.
Als je het over
de middeleeuwen hebt, heb je het over een periode van 1000 jaar. Dat zijn
aardig wat jaren om duidelijk af te kunnen bakenen. Om wat overzicht te houden
hebben historici de middeleeuwen opgedeeld in drie periodes: de vroege
middeleeuwen (500-1000), de hoge middeleeuwen (1000-1250) en de late
middeleeuwen (1250-1500).
Kort
samengevat: de vroege middeleeuwen wordt gekenmerkt door de overgang van de
late oudheid naar de middeleeuwse samenleving, de hoge middeleeuwen door een
bloei van handel in Europa en de late middeleeuwen door de opkomst van de
steden en het vormen van een sterk centraal gezag in verschillende gebieden. Maar
er is nog zoveel meer om de verschillende tijdperken te kunnen definiëren. Van
Vikingen tot Moren: die eeuwen waren allesbehalve saai.
Al die
verschillende tijdperken samen vormen dus de middeleeuwen. Maar over wanneer
die precies begonnen en wanneer ze eindigden, is onder historici nog steeds
veel discussie. Nergens in die discussies wordt 500 als duidelijk beginpunt en
1500 als duidelijk eindpunt genoemd.
Als beginpunt
zou je 476 kunnen aanwijzen: het jaar waarin de laatste keizer, Romulus
Augustulus, wordt afgezet door de Germanen. Het einde van het West-Romeinse
Rijk.
Maar dat einde
was al eerder ingezet. Sommige historici wijzen daarom ook naar 410, toen de
Visigoten Rome kwamen plunderen. De buitengrenzen van het rijk waren eerder al door
de Romeinse soldaten verlaten in 406. Dat wordt ook wel eens aangewezen als
beginpunt. Veel eerder was het rijk al in twee delen verdeeld, in 284, waarbij
Rome zijn functie als hoofdstad had verloren. Volgens sommigen het einde van de
oudheid en het begin van de middeleeuwen. In 313 werd het christendom
toegestaan en in 378 zelfs tot staatsgodsdienst verklaard, in politiek en
cultureel opzicht belangrijke ontwikkelingen. Ook dat wordt soms als beginpunt
aangewezen.
Laten we het
houden op 476. De jonge Augustulus (het was nog maar een jochie) werd naar een
villa aan de Dalmatische kust verbannen. Daar kon hij in alle luxe liggen
wachten tot de middeleeuwen zouden beginnen.
Over wat nu
precies de einddatum van de middeleeuwen is bestaan ook verschillende
opvattingen. In 1453 werd Constantinopel ingenomen door de Ottomanen: het einde
van het laatste restje Oost-Romeinse Rijk. Weg middeleeuwen! Maar sommige (meer
Amerika-gerichte historici) houden het bij de ontdekkingstochten van Columbus. Die
‘ontdekte’ Amerika in 1492 en heeft daarbij eigenhandig de middeleeuwen de nek
omgedraaid. Tevens werd in dat jaar ook de Spaanse Reconquista voltooid:
het Iberisch schiereiland was voortaan weer in z’n geheel katholiek. Wordt ook
wel eens als eindpunt genoemd. Maar een paar decennia later, in 1517, vond een
Duitse monnik het wel mooi geweest met dat katholicisme. De stellingen die hij
aan een kerkdeur spijkerde zouden grote gevolgen hebben in de christelijke
wereld. Ook de reformatie wordt door sommige historici aangewezen als het definitieve
einde van de middeleeuwen.
Maar nu komt
het: Columbus had nooit hoeven zoeken naar een alternatieve route richting het
oosten, als de Ottomanen nooit Constantinopel hadden ingenomen. Laat die stad
nou net op de grens tussen Europa en Azië liggen en een prachtige doorvoerroute
voor handelswaar zijn. De Spanjaarden hadden tabak van het Turkse monopolie en huppakee,
daar ging Columbus. Bovendien namen de Byzantijnse vluchtelingen kennis en
cultuur mee naar het westen en gaven zo een flinke impuls aan de renaissance. Als
je zoekt naar een moment om het einde van de middeleeuwen aan te duiden, mag je
wat mij betreft best de val van Constantinopel noemen. 1453.
Overigens wordt
er in Europa nog steeds over ‘de val van Constantinopel’ gesproken en aan de
Turkse kant over ‘de overwinning op Istanboel’. Het is maar net door welke bril
je naar geschiedenis kijken wilt. Voer voor leuke discussies.
Het is een fijn
spelletje dat historici mogen spelen. Zoeken naar oorzaken en gevolgen tussen
gebeurtenissen en ontwikkelingen, eindeloos verbanden leggen, speuren naar
verklaringen voor datgene wat is geschied. Je zou van dat spelletje maar je
werk mogen maken. Lijkt me fantastisch.
Ook interessant: hoe zou onze tijd genoemd worden door toekomstige historici? Welk moment wordt als begin gezien? En welk moment als het einde?
Reacties
Een reactie posten