#350 Kwartaalrapportage IX

Mensenkinderen, wat vliegt de tijd. Is het zomaar alweer eind maart. Zomertijd. De eerste kwart zit erop. De kop is eraf. Tijd voor de eerste kwartaalrapportage van ’26.

Lezen gaat in golfbewegingen. Soms lees je drie of vier boeken achter elkaar, en soms lees je een hele maand niet. Maart was zo’n maand waarin ik niet het juiste boek kon vinden. Komt vast wel weer.

Dit jaar wilde ik het anders aanpakken. Na het lezen van het eerste boek besloot ik dat het volgende boek verband moest houden of een link moest hebben met het vorige boek. Een soort boekenalgoritme. Dat kon twee kanten opgaan: of ik zou heel makkelijk onverwachte titels gaan lezen, of ik zou eindeloos moeten zoeken naar een goede titel en daardoor juist minder gaan lezen. Allebei de situaties zijn het geval, denk ik.

Maar goed, hierbij dus het algoritme tot zover. Wie weet zit er een leuke titel voor je tussen. Wie weet ook niet. Dat mag je lekker helemaal zelf weten. Leuk he?

Hoax - Jan-Willem van Prooijen

De coronapandemie was een schokkende wereldgebeurtenis. En wereldgebeurtenissen met een schokkende of ingrijpende impact willen we graag verklaren. Het is niet zo verwonderlijk dat het complotdenken in de coronatijd een enorme vlucht heeft genomen.

Maar waarom zijn we (ja, wij allemaal) zo geneigd naar verbanden te zoeken bij gebeurtenissen en zijn we geneigd om in complottheorieën te geloven?

Jan Willem van Prooijen is een gedragswetenschapper en bijzonder hoogleraar radicalisering, extremisme en complotdenken aan de VUA. In dit boek zet hij op toegankelijke wijze uiteen waarom mensen zo geneigd zijn tot complotdenken en laat hij zien welk verschil er tussen bestaande complottheorieën zit.

Een paar interessante dingen die ik eruit heb gepikt:

• Algoritmes spelen een minder grote rol in het laten verdwijnen van mensen in konijnenholen, laten studies zien.
• Het ‘stammeninstinct’ zit bij ons allemaal ingebakken.
• Pre- of debunken van theorieën kan in sommige gevallen helpen, maar vaak ook niet.

Ten slotte biedt het boek in zijn laatste hoofdstuk handvatten om adequaat om te kunnen gaan met mensen die in een konijnenhol zitten, of overtuigd complottheoreticus zijn. Maar ook voor de niet-complotdenker is het raadzaam dit boek te lezen. Door de denkpatronen van een complotdenker beter te leren begrijpen, begrijp je die van jezelf ook beter. In deze buitensporige informatiesamenleving kan dat geen kwaad.

Lees dit boek als: je meer wilt weten over de psychologie achter complotdenken, je wilt begrijpen hoe complottheorieën ontstaan en hoe je weerbaar kunt worden voor misinformatie. Lees dit boek ook als je complotdenkers wilt begrijpen en wilt weten hoe je daar mee om kunt gaan.

22-11-1963 – Stephen King

Wat zou jij doen als je in de tijd terug kon reizen? Laten we zeggen naar 9 september 1958? Zou je alleen een beetje rondlopen om de sfeer te proeven, of zou je gebruik maken van de mogelijkheid om de geschiedenis naar je hand te zetten?

Jake Epping, de hoofdpersoon van dit boek, kiest voor het laatste. Want als de moord op Kennedy voorkomen had kunnen worden, zo is de redenering, had de wereld een hoop ellende bespaard kunnen blijven. Maar: het verleden is weerbarstig en laat zich niet graag veranderen.

Dit zijn van die boeken waarbij je van tevoren één ding moet doen: even een hendeltje in je brein omschakelen en besluiten om het verhaal als geloofwaardig te beschouwen. Als je dat gedaan hebt, reis je met de hoofdpersoon mee naar het Amerika van de jaren ’50 en ’60, dat King met mensen, stemmen, geluiden, smaken en geuren overtuigend weet te verkopen. Een beetje alsof je zelf een kleine tijdreis maakt.

Het is niet enkel nostalgie dat King bedrijft. Als Epping besluit naar Texas te trekken, ondervindt hij al snel hoe het zuiden gebukt gaat onder de rassensegregatie. Een voorbeeld is als Epping onderweg bij een tankstation een toiletbezoek moet doen, waar naast de bordjes ‘man’ en ‘vrouw’ ook een bordje ‘gekleurden’ hangt, die naar een poeltje verderop wijst. Als je denkt aan het zoete Amerika van weleer, denk dan ook hieraan, zo schrijft Epping ergens in zijn dagboek.

Hoe mooier en beter we een alternatief verloop van gebeurtenissen ons ook voorstellen, een alternatief voor de geschiedenis bestaat gewoonweg niet. De droevige les die Epping na pakweg 850 pagina’s weet te trekken.

Lees dit boek als: je een spannend verhaal wilt lezen. Als je zin hebt in het Amerikaanse jaren vijftig- en zestigsfeertje, als je van complottheorieën houdt, als je je onverwachts wil laten ontroeren door een vertederend liefdesverhaal. En voor Kennedy natuurlijk.

10 minuten en 38 seconden op deze vreemde wereld – Elif Shafak

Het vorige boek had een datum als titel, dit boek heeft een tijd en locatie. Het beroep van de hoofdpersoon heeft te maken met de – ahum- hobby’s van Kennedy.

En verdraaid: op de dag dat het hoofdpersonage besluit naar Istanbul te vertrekken, leest ze in de krant van de buspassagier voor haar dat Kenndy is omgekomen.

Nu ga ik misschien wat te snel. Hieronder de flaptekst van het boek:

Tequila Leila, zoals haar vrienden en klanten haar noemen, wordt vermoord achtergelaten op een vuilnisbelt in Istanboel. In de laatste minuten van haar leven vraagt ze zich af hoe het zover heeft kunnen komen. Elke minuut brengt een nieuwe herinnering: aan de smaak van het pittige geitenstoofvlees uit haar kindertijd, aan de geur van koffie die ze deelde met haar geliefde, aan de stank op straat bij het bordeel waar ze werkte. Maar vooral herinnert ze zich haar vrienden, de bonte verzameling mensen die haar nooit zullen laten vallen en die nu wanhopig naar haar op zoek zijn.

Het was mijn eerste boek van Shafak, en volgens mij was dit ook háár eerste boek. De invalshoek (een stervende vrouw op een vuilnisbelt) is even origineel als hartverscheurend. Shafak weet te overtuigen, al bedient ze zichzelf net iets te veel van mooischrijverij. Iets wat meer beginnende auteurs voor de hand hebben.

Overigens bestaat er een Substack van Jamal Ouariachi, die telkens maar afgeeft op Shafak. Dat vind ik niet helemaal netjes en ook niet verdiend, maar wel smakelijk.

Helaas vergeten zelf een foto te nemen

Lees dit boek als: je meer wilt weten over Turkije. Over de rol van vrouwen in een patriarchale samenleving. Over hoe mooi maar ook afstotelijk dat ingewikkelde land kan zijn. En over hoe sterk vriendschap kan zijn.

De Vliegeraar – Khaled Hosseini

Als je het vorige boek moet samenvatten in één woord, zou dat ‘vriendschap’ zijn. Ik heb iets gedaan waar ik niet trots op ben, maar waarvan ik achteraf geen spijt heb.

Prompt: Welk boek is leuk om te lezen na 10 Minuten en 38 seconden in deze vreemde wereld? Trefwoorden: vriendschap, tijd, Midden-Oosten.

De aanbeveling van ChatGPT: De vliegeraar.

Dit boek raakte me op een manier die ik niet had verwacht en niet kan verklaren. Tot het lezen van dit boek heb ik altijd kunnen vertrouwen op mijn emotionele instinct. Bij films heb ik emotionele plotwendingen altijd kunnen voorspellen, nog voordat ze zich aandienden, soms tot ergernis van mijn kijkgenoten. Niets is vervelender en voelt meer invasief dan schrijvers die ongevraagd op knoppen drukken om je emotioneel te manipuleren. In ieder geval als het opzichtig gebeurt. Bij Khaled Hosseini trapte ik er met open ogen in. En ben er twee dagen ondersteboven van geweest, potjandorie.

Wat een boek zeg.

Kort samengevat gaat dit boek over de vriendschap tussen Amir en Hassan. Ze noemen zichzelf ‘de sultans van Kaboel’, al is Hassan een Hazara, een onderdrukte minderheidsgroep in Afghanistan. De trouw van Hassan aan Amir is grenzeloos. Maar is dat ook wederzijds?  

Wat me opviel tijdens het lezen: ik kreeg een grondige hekel aan de hoofdpersoon. Zijn egoïsme, zijn lafheid, de keuzes die hij maakt, zijn handelen, zijn manier van denken. Ik weet niet of dit een bewuste keuze is van Hosseini, maar ik vind het knap als schrijvers dit durven. De hoofdpersoon moet niet enkel zichzelf leren te vergeven, als lezer moet je dat ook.

En Hassan, och die trouwe Hassan, welk een droevig lot is die goedzak toch beschoren.

Je hoopt nog op een plotwending, een onverwachte hoopvolle afslag, een onthulling waarin alles anders blijkt. Maar tijd kan ongenadig zijn. En schrijvers onverbiddelijk.

Lees dit boek als: je meer wilt weten over de kleurrijke en droevige geschiedenis van Afghanistan, als je een verhaal wilt lezen over vriendschap, over trouw, over verraad en tenslotte verlossing.

De zoon van de verhalenverteller – Pierre Jarawan

Raar hoe sommige dingen werken. Een paar dagen na het uitlezen van De vliegeraar zag ik de titel ineens in een boekenrek, in een supermarkt, ergens verstopt achter het zuivelschap. Eronder een titel die mijn aandacht trok en waarvan ik wist dat hij als opvolger kon dienen. Ik ontdekte dat deze titel ooit ‘boek van de maand’ bij DWDD was geweest en dus met zo’n rode sticker in de winkels heeft gelegen. Door het boekenpanel werd de vergelijking met De vliegeraar ook gemaakt. Wat Hoesseini voor Afghanistan heeft gedaan, zou deze titel voor Libanon doen.

De flaptekst:

Samir verruilt het veilige Duitsland voor het wankele Beiroet om verleden en heden eindelijk te kunnen verbinden: wat is er gebeurd met zijn vader, die het gezin zo plotseling in de steek heeft gelaten? Het enige aanknopingspunt is een oude foto en de verhaaltjes-voor-het-slapengaan die zijn vader hem vroeger vertelde. Samirs tocht leidt door een verscheurd land, waar men niet zit te wachten op verborgen verledens. En Samir ontdekt welk verwoestend effect een familiegeheim kan hebben.

Ben een beetje lui vandaag, dus ik laat het boekenpanel het zelf vertellen:

Ook Parrawan bedient zich een beetje te veel van mooischrijverij. Als Samir wil weten of zijn vader weg is ‘constateert’ hij bijvoorbeeld dat zijn schoenen niet in de gang staan. Een normaal mens ziet dat er geen schoenen meer in de gang staan. Het zijn slechts kleinigheden, maar op den duur begint het een beetje te kriebelen.

Verder niets dan lof. Het is een intrigerend verhaal, er worden genoeg vragen uitgezet en beantwoord. Jarawan schetst een mooi beeld van het Duitsland in de jaren ’90 en het hedendaagse Libanon. Alleen al hoe hij over de beroemde cederbomen schrijft is reden genoeg om een ticket te boeken. Maar ja, het blijft het Midden-Oosten. Broeierig en onvoorspelbaar.

Voor de burgeroorlog die Libanon zo lang heeft geteisterd is voldoende ruimte in het boek. Ook voor de gemeenschappelijke geschiedschrijving. Die is er namelijk nog steeds niet. En mocht het er eindelijk op lijken dat het nog eens goed zal komen met het land, wordt die hoop letterlijk aan flarden geschoten.

Een uitspraak waar het boek mee begint: Wie denkt dat hij Libanon begrijpt, is het niet goed uitgelegd. Ik vrees dat dat waar is.

Over die beroemde cederbomen: de originele titel van het boek is Am Ende bleiben die Zedern. Een prima titel voor dit verhaal. Dat zou je toch simpel kunnen vertalen als De ceders blijven bestaan of De eeuwige ceders? Ah ja, het boek is alweer uitgegeven in 2016. Een tijd waarin er heel veel zonen, vaders, moeders, dochters en zussen in de boekwinkels lagen.

Lees dit boek als: je een fraai opgeschreven zoektocht wilt lezen van een migrantenzoon naar zijn vader en diens land. Als je meer wilt weten over de geschiedenis en hartverscheurende burgeroorlog in Libanon, als je een een hoopvol verhaal wilt lezen over een generatie die besluit om het anders te doen

En toen vonden ze mijn vader – Andreas Jonkers

‘Weten jullie nog een leuk boek?’ vroeg ik aan collega’s. Het moet te maken hebben met een vader-zoonrelatie, vermissing en het mag zich afspelen in het Midden-Oosten, maar liever niet’. Ik had er genoeg gebleven en was toe aan iets anders.

‘Zo terug,’ zei een collega, terwijl ze naar een boekenplank snelde, een titel eruit te vissen en die binnen een minuut in mijn handen te douwen. ‘Lees dit maar’.

De flaptekst:

Andreas Jonkers zag zijn vader precies drie keer: één keer levend, één keer opgebaard en één keer bij de begrafenis. Zijn vaders lichaam vertoonde tweeënveertig messteken toen het werd gevonden op een talud in Amsterdam-Oost.
Andreas groeide, zoals zoveel kinderen, zonder vader op. Nooit had hij de behoefte te weten wie zijn vader was, waarom hij zo gruwelijk aan zijn einde was gekomen en wie dat had gedaan. Tot hij zelf een kind kreeg.
Toen werden de vragen prangender dan ooit. Wat was er met zijn vader gebeurd? Wat voegt een vader eigenlijk toe? En hoe word je een vader als je er nooit een hebt gehad?
En toen vonden ze mijn vader is een onthullend en aangrijpend verhaal over de dood van een vader, de geboorte van een zoon en de vraag wat het betekent om met en zonder vader op te groeien.

De zoektocht naar wie zijn vader was, wat hem dreef en waarom het zo kon aflopen beschrijft Jonkers in mooi opgeschreven zinnen die je op onverwachte momenten zomaar weten te ontroeren. Ik weet niet precies waarom. Misschien omdat ik nu in een levensfase zit waarbij… tja… wat is het mannelijke equivalent van rammelende eierstokken?

Lees dit boek als: je een fraai opgeschreven zoektocht wilt lezen van een jonge aanstaande vader, naar zijn eigen vader en de vader die hij zelf wil zijn.

Algoritme tot nu toe:

Hoax (complottheorieën) → 22-11-1963 (Moord op Kennedy, tijdreizen, tijd) → 10 minuten en 38 seconden op deze vreemde wereld (Tijd, prostitutie, Istanboel, vriendschap) → De vliegeraar (Vriendschap, Afghanistan, vluchtelingen) → De zoon van de verhalenverteller (vluchtelingen, Libanon, vader-zoonrelatie, vermissing) → En toen vonden ze mijn vader (Vader-zoonrelatie, vaderschap, mentale gezondheid, waanzin)

Klinkt best logisch toch?

Op zoek naar een volgend boek voor in het algoritme, pakte ik Paaz van de stapel. De link met het vorige boek, En toen vonden ze mijn vader, is dat de vader van de hoofdpersoon een tijdlang opgenomen is geweest wegens mentale problemen. Paaz had ik al een tijd geleden meegenomen uit een kringloopwinkel en laten wachten om gelezen te worden. Ik kom er niet doorheen. Het pakt me niet. Helaas.

Dus ben ik nog steeds opzoek naar een ander boek. Iemand nog een tip?